19 Mayıs 1919’un 100. Yılı kapsamında Samsun Mübadele Derneği tarafından Büyükşehir Belediyesi Çok Amaçlı Salonu'nda 13.Uluslararası Balkan Tarihi Kongresi programı düzenlendi. Kongreye   40’dan fazla bilim adamı, Türk ve yabancı uzmanlar katıldı.

Süveyda Çolakoğlu tarafından ‘Geçmişten Günümüze Balkan Ezgileri’ müzik dinletisi sunulan programda kornuşan Samsun Mübadele Derneği Yönetim Kurulu Başkanı Olcay Kınay Yanık, “Bu yıl bu kongrede bir ilki gerçekleştiriyoruz. Her yıl 2 gün yaptığımız kongrenin ikinci ayağını Makedonya’da 5 Aralık 2019 tarihinde Gostivar kenti Vizyon Üniversitesinde gerçekleştireceğiz.” dedi.

Karadeniz Rumeli Derneği Federasyonu Başkanı Kemalettin Altınsoy’da yaptığı konuşmasında, " Geçmişini unutan ve kültürel mirasını gelecek kuşaklara aktaramayan milletler ve toplumlar başka kültürlerin etkisine girerek kendi kültürlerini kaybedecek ve kültürsüz kalmaya mahkûm olacaklardır” diye konuştu. 

Samsun Valisi Osman Kaymak ise yaptığı konuşmasında, Balkanların, islamiyet öncesinden başlayarak islamiyet sonrası dönemde de Türklerin iskân alanı olarak yerleşmeye önem verdikleri bir bölge olduğunu belirterek “ Balkanlar, Osmanlı Devleti’nin Beylikten Büyük Güç konumuna yükseldiği süreçte İstanbul’dan önce vatanlaştırdığı coğrafyanın adıdır. Dolayısı ile Osmanlı siyasetinde, askeri stratejilerinde, ekonomik kaynakları arasında, kültürel zenginlik ve manevi değerler açısından Balkan Türklüğü çok mühim katkılar ve fedakârlıklar yapmıştır.” Dedi.

Vali Kaymak sözlerini şöyle sürdürdü:

“Osmanlı Devleti’nin ve onun devamı olan Türkiye Cumhuriyeti’nin nezdinde Evlad-ı Fatihan olarak kabul ettiğimiz Balkan Türklüğünün torunları 20. yy başlarında çok ciddi sıkıntılar yaşamıştır. Avrupalı Devletlerin tahrikleri ile 1820’lerde başlayan Gayr-i Müslim isyanları, 1877-78 Osmanlı-Rus, 1912-1913 Balkan Savaşları sonunda Osmanlı Devleti Balkan topraklarını kaybetmiştir. Yaklaşık 5 asır süren Müslüman Türk varlığı Balkanlardan Anadolu’ya göç etmek mecburiyetinde kalmış, bu süreçte öldürülen veya göç etmek zorunda kalan ecdadımızın sayısı 5,5 milyon civarındadır. Bu büyük bir dramdır.

Biz Türkler, millet olarak darp edildiğimizde dövülmüş olmayı kabullenmekte zorlandığımız için Dünya’ya bunu yeterince anlatmamış, aksine sözde soykırım suçlamalarına maruz kalmışızdır. Fakat siz değerli bilim insanları Türk Milleti’nin Balkanlarda farklı inanç ve etnik gurupları bir arada yaşatmadaki hizmetlerini, medeniyet eserlerini ve nihayet masum Türklerin maruz kaldığı insanlık suçlarını ortaya çıkaracaksınız.

Kıymetli Misafirler, Türk Milleti’ni Anadolu’dan söküp atma projesi olan Sevr, Büyük önder Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğinde Millî Mücadele ile engellenmiştir. Bu şanlı mücadelenin sonunda 30 Ocak 1923'te Lozan’da imzalanan Yunan ve Türk Halklarının Mübadelesine ilişkin Sözleşme ve Protokol gereği Türkiye’deki Ortodokslarla Yunanistan'daki Müslümanların büyük bölümünün karşılıklı olarak zorunlu yer değiştirmesi kabul edilmiştir. Batı Trakya Türkleri ile İstanbul Rumlarının istisna tutulduğu göç süreci özellikle malların iadesi ve zorunlu göçe tabii tutulan bazı yerlerin belirsizliğinden dolayı 1930’a kadar sürecek sıkıntılı bir dönemi içermiştir.

Doğal olarak atalarının mezarlarını, doğdukları evlerini ve hatıralarım arkada bırakıp gelmenin ve yeni beldelere alışmanın sancıları olmuştur. Türkiye Cumhuriyeti Devleti, Yunanistan'dan gelen kardeşlerini rahat yaşamalarını sağlamak için her türlü tedbiri almış, 500 bin civarında olan mübadillerin yoğunluğu dikkate alınarak Mübadele ve İskân Bakanlığı kurulmuş, savaş sonu kıt imkânları olan devletimiz gelen kardeşlerimize yer tahsisi, geçimlik arazi tahsisi, gıda ve sağlık yardımları yapmış, Anadolu köylüsü ekmeğini, aşını Mübadil olarak gelen kardeşleri ile paylamıştır.